اظهارنامه گمرکی چیست و چگونه تنظیم می‌شود؟

اظهارنامه گمرکی، ستون فقرات تجارت خارجی

در دنیای تجارت بین‌الملل، هیچ کالایی بدون هویت قانونی اجازه ورود یا خروج از مرزهای یک کشور را ندارد. این هویت قانونی در ایران از طریق اظهارنامه گمرکی تعریف می‌شود. اظهارنامه نه‌تنها یک فرم اداری ساده نیست، بلکه سندی حقوقی، مالی و فنی است که تمام مشخصات کالا، ارزش، تعرفه، مسیر ترخیص، میزان حقوق و عوارض و حتی سوابق بازرگان را به گمرک اعلام می‌کند.

بسیاری از مشکلاتی که تجار در فرآیند ترخیص کالا با آن مواجه می‌شوند، نه به دلیل تحریم، نه کمبود ارز و نه سخت‌گیری گمرک؛ بلکه صرفاً به دلیل تنظیم نادرست یا ناقص اظهارنامه گمرکی است. یک اشتباه کوچک در یک فیلد، می‌تواند باعث توقف چند هفته‌ای کالا، پرداخت جریمه‌های سنگین، از بین رفتن معافیت‌ها و حتی تشکیل پرونده تخلف شود.

در این مقاله، به‌صورت جامع و قدم‌به‌قدم بررسی می‌کنیم که اظهارنامه گمرکی چیست، چه اطلاعاتی دارد، چگونه تنظیم می‌شود، چه مراحلی دارد و چرا استفاده از تجربه مجموعه‌هایی مثل تامین ترخیص 24 می‌تواند ریسک‌های این مسیر را به حداقل برساند.

اظهارنامه گمرکی چیست؟

اظهارنامه گمرکی سندی رسمی است که صاحب کالا یا نماینده قانونی او، اطلاعات کامل مربوط به کالا را از طریق آن به گمرک جمهوری اسلامی ایران اعلام می‌کند. این سند مبنای اصلی تصمیم‌گیری گمرک در موارد زیر است:

• تعیین میزان حقوق ورودی و عوارض

• بررسی نیاز به مجوزهای قانونی

• ارزیابی ارزش و ماهیت کالا

• تعیین مسیر ترخیص (سبز، زرد یا قرمز)

• کنترل‌های فنی، استانداردی و بهداشتی

به زبان ساده، اظهارنامه گمرکی شناسنامه کالا در گمرک است. هر آنچه گمرک درباره کالای شما می‌داند، دقیقاً همان چیزی است که شما در اظهارنامه ثبت کرده‌اید یا باید ثبت می‌کردید.

چه کسانی موظف به تنظیم اظهارنامه گمرکی هستند؟

تنظیم اظهارنامه گمرکی بر عهده یکی از افراد زیر است:

1. صاحب کالا (دارنده کارت بازرگانی)

2. نماینده قانونی صاحب کالا

3. ترخیص‌کار رسمی گمرک با وکالت‌نامه معتبر

در عمل، اگرچه قانون اجازه می‌دهد صاحب کالا شخصاً اظهارنامه را تنظیم کند، اما پیچیدگی مقررات، تغییر مداوم بخشنامه‌ها و حساسیت بالای اطلاعات، باعث شده در اکثر پرونده‌های حرفه‌ای، این کار به ترخیص‌کاران متخصص سپرده شود.

اظهارنامه گمرکی شامل چه اطلاعاتی است؟

اظهارنامه گمرکی از چندین بخش مهم تشکیل شده که هر کدام نقش حیاتی در فرآیند ترخیص دارند. در ادامه، مهم‌ترین اجزای آن را با توضیح مفصل بررسی می‌کنیم.

۱. اطلاعات صاحب کالا و کارت بازرگانی

در این بخش، مشخصات کامل صاحب کالا ثبت می‌شود:

• نام شخص یا شرکت

• شماره کارت بازرگانی

• شناسه ملی / کد اقتصادی

• نشانی و اطلاعات تماس

این اطلاعات مبنای شناسایی مسئولیت حقوقی کالا هستند. هرگونه اشتباه در این بخش می‌تواند باعث توقف کل فرآیند اظهار شود.

۲. مشخصات کالا (شرح کالا)

شرح کالا یکی از حساس‌ترین بخش‌های اظهارنامه است. گمرک از روی این بخش تشخیص می‌دهد:

• کالا دقیقاً چیست

• چه کاربردی دارد

• مصرفی است یا صنعتی

• مشمول چه مقرراتی می‌شود

شرح کالا باید:

• دقیق باشد

• فنی و واقعی نوشته شود

• نه بیش از حد کلی و نه بیش از حد گمراه‌کننده باشد

نوشتن توضیح ناقص یا غیرشفاف، یکی از دلایل اصلی تغییر مسیر اظهارنامه به مسیر قرمز است.

۳. ردیف تعرفه (HS Code)

ردیف تعرفه یا HS Code کدی عددی است که جایگاه کالا را در کتاب مقررات صادرات و واردات مشخص می‌کند. این کد تعیین‌کننده موارد زیر است:

• میزان حقوق ورودی

• نیاز یا عدم نیاز به مجوز

• امکان استفاده از معافیت‌ها

• محدودیت‌ها یا ممنوعیت‌ها

انتخاب اشتباه HS Code یکی از پرهزینه‌ترین خطاها در تنظیم اظهارنامه است و معمولاً منجر به جریمه و اصلاح اجباری می‌شود.

۴. ارزش کالا و ارزش گمرکی

در این بخش، ارزش کالا بر اساس فاکتور فروش، شرایط حمل و نرخ ارز ثبت می‌شود. گمرک ارزش اظهارشده را با بانک اطلاعات ارزش خود تطبیق می‌دهد.

ارزش گمرکی معمولاً شامل:

• قیمت کالا

• هزینه حمل

• بیمه

• هزینه‌های جانبی تا مرز ورودی

کم‌اظهاری یا بیش‌اظهاری، هر دو می‌توانند برای صاحب کالا مشکل‌ساز شوند.

۵. کشور مبدأ و کشور صادرکننده

ثبت صحیح کشور مبدأ اهمیت زیادی دارد، زیرا:

• برخی معافیت‌ها وابسته به مبدأ هستند

• برخی کالاها از کشورهای خاص مشمول محدودیت‌اند

• تعرفه ترجیحی ممکن است اعمال شود

اشتباه در این بخش می‌تواند حتی منجر به اتهام اظهار خلاف واقع شود.

۶. تعداد، وزن و نوع بسته‌بندی

اطلاعات مربوط به:

• تعداد واحد کالا

• وزن خالص و ناخالص

• نوع بسته‌بندی (کارتن، پالت، بشکه و…)

باید دقیقاً با پکینگ لیست و بارنامه هم‌خوانی داشته باشد. هرگونه مغایرت، فرآیند ترخیص را متوقف می‌کند.

اظهارنامه گمرکی چگونه تنظیم می‌شود؟ (مراحل گام‌به‌گام)

مرحله اول: آماده‌سازی کامل اسناد

قبل از ورود به سامانه گمرک، باید تمام اسناد زیر آماده و بررسی شوند:

• فاکتور (Invoice)

• پکینگ لیست (Packing List)

• بارنامه

• ثبت سفارش

• مجوزها (در صورت نیاز)

در این مرحله، تطبیق اسناد با یکدیگر بسیار حیاتی است.

مرحله دوم: ثبت اطلاعات در سامانه EPL گمرک

اظهارنامه به‌صورت الکترونیکی در سامانه EPL ثبت می‌شود. هر فیلد باید با دقت و بر اساس اسناد تکمیل شود. این مرحله نیازمند شناخت کامل اصطلاحات گمرکی و منطق سامانه است.

مرحله سوم: دریافت کوتاژ اظهارنامه

پس از ثبت نهایی، یک شماره کوتاژ به اظهارنامه اختصاص داده می‌شود. از این لحظه، اظهارنامه وارد فرآیند رسمی بررسی گمرک می‌شود و امکان پیگیری آن فراهم است.

مرحله چهارم: مسیر‌دهی گمرکی

گمرک بر اساس اطلاعات اظهارنامه، کالا را به یکی از مسیرهای زیر هدایت می‌کند:

• مسیر سبز: ترخیص سریع بدون ارزیابی فیزیکی

• مسیر زرد: بررسی اسناد

• مسیر قرمز: ارزیابی فیزیکی و بررسی کامل

کیفیت تنظیم اظهارنامه تأثیر مستقیم بر انتخاب مسیر دارد.

مرحله پنجم: پرداخت حقوق و عوارض

پس از تأیید اطلاعات، حقوق ورودی، مالیات و سایر عوارض محاسبه و پرداخت می‌شود. هر اشتباه قبلی در ارزش یا تعرفه، در این مرحله خود را نشان می‌دهد.

مرحله ششم: صدور پروانه ترخیص و خروج کالا

در نهایت، پس از تکمیل مراحل، پروانه ترخیص صادر شده و کالا اجازه خروج از گمرک را پیدا می‌کند.

چرا تنظیم صحیح اظهارنامه گمرکی حیاتی است؟

تنظیم اصولی اظهارنامه باعث می‌شود:

• ترخیص کالا سریع‌تر انجام شود

• هزینه‌های اضافی حذف شود

• ریسک جریمه و تخلف به صفر نزدیک شود

• سابقه بازرگانی شما نزد گمرک حفظ شود

در مقابل، اظهارنامه نادرست می‌تواند یک واردات سودآور را به یک ضرر جدی تبدیل کند.

نقش ترخیص‌کار حرفه‌ای در تنظیم اظهارنامه

ترخیص‌کار حرفه‌ای:

• به مقررات به‌روز مسلط است

• تجربه عملی در گمرکات مختلف دارد

• ریسک‌ها را قبل از بروز شناسایی می‌کند

• از حقوق قانونی صاحب کالا دفاع می‌کند

همکاری با مجموعه‌ای مثل تامین ترخیص 24 به معنای استفاده از تجربه، دقت و شناخت عمیق فرآیندهای گمرکی است؛ چیزی که با مطالعه چند دستورالعمل به دست نمی‌آید.

جمع‌بندی نهایی

اظهارنامه گمرکی فقط یک فرم نیست؛ ستون اصلی ترخیص کالا و پایه تمام تصمیمات گمرکی است. هرچه این سند دقیق‌تر، شفاف‌تر و حرفه‌ای‌تر تنظیم شود، مسیر تجارت شما هموارتر خواهد بود.

اگر به دنبال ترخیص سریع، کم‌هزینه و بدون ریسک هستید، اولین قدم را با تنظیم درست اظهارنامه بردارید؛ و اگر می‌خواهید این کار بدون دردسر انجام شود، از تجربه متخصصان این حوزه استفاده کنید.